Last updated: 25 ก.ย. 2569 | 18 จำนวนผู้เข้าชม |
ผู้บริหารท้องถิ่นหลายท่านได้ยินคำว่า IVM ในที่ประชุมสาธารณสุข แต่ไม่มีเวลาอ่านเอกสารวิชาการยาวหลายสิบหน้า บทความนี้สรุปแนวคิดการจัดการพาหะนำโรคแบบผสมผสานตามกรอบขององค์การอนามัยโลก (WHO) เป็นภาษาง่าย ๆ ตอบคำถามว่าทำไมการพ่นยุงอย่างเดียวไม่พอ การพ่นควรอยู่ตรงไหนของแผน และเมื่อถึงเวลาต้องพ่น เครื่องพ่นละอองฝอย ขนาดกะทัดรัดอย่าง AIROFOG U240 ช่วยให้งานในอาคารและพื้นที่ใกล้ชิดประชาชนทำได้ตรงจุดอย่างไร
(ตัวอย่างสถานการณ์) ในการประชุมพิจารณาร่างงบประมาณขององค์การบริหารส่วนตำบลแห่งหนึ่ง คุณจันทร์เพ็ญ นักวิชาการสาธารณสุขของ อบต. นำเสนอแผนควบคุมไข้เลือดออกปีหน้า ในสไลด์มีทั้งการอบรม อสม. การรณรงค์ 3 เก็บ 3 โรค การแจกทรายกำจัดลูกน้ำ การปล่อยปลากินลูกน้ำ การสำรวจค่าดัชนีลูกน้ำทุกเดือน การประสานโรงเรียนและวัด และสุดท้ายคือรายการ ครุภัณฑ์ เครื่องพ่นละอองฝอยหนึ่งเครื่อง
คุณสมพงษ์ นายก อบต. ถามตรง ๆ ว่า "ปีที่แล้วเราพ่นยุงทั้งตำบลหลายรอบ ยังมีคนป่วยอยู่ดี ทำไมปีนี้ไม่ซื้อเครื่องพ่นเพิ่มอีกสองสามเครื่องแล้วพ่นให้ถี่ขึ้นเลย จะได้จบ" สมาชิกสภาหลายคนพยักหน้า เพราะการพ่นเป็นสิ่งที่ประชาชนมองเห็น แต่คุณจันทร์เพ็ญรู้ว่าการพ่นถี่ขึ้นโดยไม่แก้แหล่งเพาะพันธุ์ จะทำให้ใช้สารเคมีมากขึ้น เสี่ยงยุงดื้อสาร และยุงก็ยังกลับมาเพราะลูกน้ำในภาชนะยังอยู่
เธอต้องการวิธีอธิบายแนวคิดการจัดการพาหะนำโรคแบบผสมผสานให้ผู้บริหารเข้าใจภายในไม่กี่นาที และแสดงให้เห็นว่าเครื่องพ่นที่ขอซื้อนั้นมีบทบาทชัดเจนในแผน ไม่ใช่ซื้อมาเพื่อพ่นแบบหว่านทั้งตำบล บทความนี้คือคำอธิบายแบบนั้น ซึ่งผู้บริหารอ่านจบได้ในเวลาประมาณห้านาที
ยุงลายเป็นพาหะของไข้เลือดออก ชิคุนกุนยา และโรคติดเชื้อไวรัสซิกา ส่วนยุงก้นปล่องเป็นพาหะของมาลาเรียในบางพื้นที่ ไข้เลือดออกมักเริ่มด้วยไข้สูงเฉียบพลัน ปวดศีรษะ ปวดเมื่อยตามตัว และช่วงที่ไข้เริ่มลดเป็นช่วงที่ต้องเฝ้าระวังภาวะช็อกอย่างใกล้ชิด เด็ก ผู้สูงอายุ และผู้มีโรคประจำตัวเป็นกลุ่มที่เสี่ยงที่สุด ผู้ป่วยทุกรายที่ป้องกันได้แต่ไม่ได้ป้องกัน คือภาระของครอบครัวและระบบบริการสาธารณสุขในพื้นที่
แผนที่พึ่งการพ่นอย่างเดียวใช้สารเคมี น้ำมัน และค่าล่วงเวลาซ้ำทุกปีโดยไม่เห็นผลระยะยาว เงินที่ใช้พ่นแบบหว่านซ้ำหลายรอบ คือเงินที่ไม่ได้ถูกนำไปลงทุนในการกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์และการอบรมคน ซึ่งเป็นสิ่งที่ทำให้ยุงลดลงอย่างยั่งยืน
เมื่อยุงกลับมาไม่กี่วันหลังรถพ่นผ่านไป ประชาชนจะรู้สึกว่าหน่วยงานทำพอเป็นพิธี เรื่องร้องเรียนวนกลับมา โพสต์ในโซเชียลมีเดียกระจายออกไป และเจ้าหน้าที่ต้องวิ่งจากเหตุหนึ่งไปอีกเหตุหนึ่งโดยไม่มีเวลาวางแผน แผนแบบผสมผสานช่วยตัดวงจรนี้ เพราะทุกการลงมือมีเป้าหมายชัดเจนและประชาชนมองเห็นได้
องค์การอนามัยโลกอธิบาย IVM (Integrated Vector Management) ว่าเป็น กระบวนการตัดสินใจอย่างมีเหตุผลเพื่อใช้ทรัพยากรในการควบคุมพาหะนำโรคให้เกิดประโยชน์สูงสุด พูดให้ง่ายคือ แทนที่จะถามว่า "จะซื้ออะไรมาฆ่ายุง" ให้ถามว่า "ในพื้นที่ของเรา ยุงเกิดจากไหน ใครเสี่ยง และวิธีผสมแบบใดได้ผลคุ้มที่สุด" แล้วเลือกเครื่องมือตามคำตอบนั้น
เอกสารแนวทางของ WHO มักสรุปองค์ประกอบสำคัญของ IVM ไว้ประมาณห้าด้าน ซึ่งแปลเป็นภาษาผู้บริหารได้ดังตารางนี้
| องค์ประกอบตามแนวคิด WHO | ความหมายสำหรับผู้บริหารท้องถิ่น | ตัวอย่างสิ่งที่ทำได้ |
|---|---|---|
| 1. การสนับสนุนเชิงนโยบาย การระดมสังคม และกฎระเบียบ | ผู้บริหารต้องประกาศให้เรื่องนี้เป็นวาระของพื้นที่ และใช้อำนาจท้องถิ่นเท่าที่มีอย่างเหมาะสม | ประกาศวันรณรงค์ทำลายแหล่งเพาะพันธุ์ ออกข้อบัญญัติหรือมาตรการดูแลที่ดินรกร้างตามอำนาจหน้าที่ |
| 2. ความร่วมมือทั้งภายในและนอกภาคสาธารณสุข | ยุงไม่ได้เป็นเรื่องของกองสาธารณสุขอย่างเดียว งานช่าง งานขยะ โรงเรียน วัด และชุมชนต้องร่วมด้วย | ตั้งคณะทำงานร่วมที่มีกองช่าง กองสาธารณสุข โรงเรียน รพ.สต. และผู้นำชุมชน |
| 3. แนวทางแบบผสมผสาน | ใช้หลายวิธีร่วมกัน ทั้งวิธีที่ไม่ใช้สารเคมีและวิธีที่ใช้สารเคมี และคิดครอบคลุมหลายโรคที่มียุงเป็นพาหะ | กำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ ปลากินลูกน้ำ สารกำจัดลูกน้ำ มุ้งและมุ้งลวด การพ่นเมื่อจำเป็น |
| 4. การตัดสินใจบนฐานข้อมูล | ทุกการลงมือควรมีข้อมูลรองรับ เช่น ค่าดัชนีลูกน้ำ จำนวนผู้ป่วย และแผนที่จุดเสี่ยง | สำรวจลูกน้ำเป็นประจำ ทำแผนที่หมู่บ้านที่มีผู้ป่วย ประเมินผลก่อนและหลัง |
| 5. การพัฒนาศักยภาพ | คนที่ทำงานต้องมีความรู้และเครื่องมือที่เหมาะสม | อบรม อสม. และเจ้าหน้าที่ อบรมการใช้เครื่องพ่นอย่างถูกวิธี จัดหาอุปกรณ์ที่ได้มาตรฐาน |
สิ่งที่ผู้บริหารควรจำคือ IVM ไม่ได้ต่อต้านการพ่น แต่ต้องการให้การพ่นถูกใช้ในจังหวะที่ถูกต้อง ในพื้นที่ที่ถูกต้อง ด้วยอุปกรณ์ที่ถูกต้อง และมีข้อมูลบอกว่าทำไมต้องพ่น นอกจากนี้ WHO ยังมีกรอบยุทธศาสตร์ระดับโลกด้านการควบคุมพาหะ (Global Vector Control Response) ที่เน้นแนวคิดคล้ายกัน คือการบูรณาการ การใช้ข้อมูล และการทำงานข้ามภาคส่วน ผู้สนใจสามารถอ่านข้อมูลเพิ่มเติมได้จากเว็บไซต์ของ WHO
| คำศัพท์ | ความหมายแบบสั้น |
|---|---|
| พาหะนำโรค | สัตว์หรือแมลงที่นำเชื้อโรคจากคนหรือสัตว์หนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่ง เช่น ยุงลาย ยุงก้นปล่อง |
| IVM | การจัดการพาหะนำโรคแบบผสมผสาน ใช้หลายวิธีร่วมกันและใช้ข้อมูลตัดสินใจ |
| ULV | Ultra Low Volume การพ่นสารปริมาณน้อยเป็นละอองเล็กมาก ลอยในอากาศได้นานพอสัมผัสยุงที่บินอยู่ |
| ไมครอน | หน่วยวัดขนาดละออง 1 ไมครอนเท่ากับหนึ่งในพันของมิลลิเมตร |
| เครื่องพ่นหมอกควัน | เครื่องที่ใช้ความร้อนเปลี่ยนสารเป็นควันขาว มองเห็นชัด |
| เครื่องพ่นละอองฝอย | เครื่องที่แตกสารเป็นละอองเย็นขนาดเล็ก ไม่ใช้ความร้อน |
| สารกำจัดลูกน้ำ | สารหรือผลิตภัณฑ์ที่ใช้ในภาชนะเก็บน้ำเพื่อหยุดลูกน้ำไม่ให้เป็นยุง |
| การดื้อสาร | ภาวะที่ยุงทนต่อสารเคมีมากขึ้นเมื่อใช้สารกลุ่มเดิมซ้ำ ๆ เป็นเวลานาน |
ลองนึกภาพว่าการควบคุมยุงเหมือนการดูแลสุขภาพของคนหนึ่งคน การป้องกันระยะยาวคือการกินอาหารดีและออกกำลังกาย ส่วนยาคือสิ่งที่ใช้เมื่อป่วย IVM ก็คล้ายกัน วิธีที่ป้องกันระยะยาวคือการทำให้ยุงไม่มีที่เกิด ส่วนการพ่นคือการรักษาอาการเมื่อยุงตัวเต็มวัยมีมากหรือมีความเสี่ยงโรค ตารางด้านล่างช่วยให้เห็นภาพว่าแต่ละวิธีตอบโจทย์อะไร
| กลุ่มวิธี | ตัวอย่าง | ตอบโจทย์อะไร | ข้อจำกัด |
|---|---|---|---|
| การจัดการสิ่งแวดล้อม | เก็บภาชนะ ปิดฝาโอ่ง ล้างรางน้ำฝน จัดการขยะ ถมแอ่งน้ำ | ลดแหล่งเกิดยุงในระยะยาว | ต้องทำต่อเนื่องและต้องอาศัยความร่วมมือของทุกบ้าน |
| วิธีทางชีวภาพ | ปลากินลูกน้ำ ผลิตภัณฑ์ชีวภาพกำจัดลูกน้ำตามคำแนะนำ | ควบคุมลูกน้ำในแหล่งน้ำที่เก็บไม่ได้ | ใช้ได้เฉพาะบางประเภทแหล่งน้ำ |
| สารกำจัดลูกน้ำ | ใส่ในภาชนะเก็บน้ำที่ปิดไม่ได้ | หยุดลูกน้ำไม่ให้เป็นยุง | ต้องใส่ซ้ำตามรอบและใช้ให้ถูกวิธี |
| การป้องกันส่วนบุคคลและที่อยู่อาศัย | มุ้ง มุ้งลวด ยาทากันยุง เสื้อแขนยาว | ลดการถูกยุงกัดในกลุ่มเสี่ยง | ขึ้นกับพฤติกรรมของแต่ละคน |
| การพ่นลดยุงตัวเต็มวัย | เครื่องพ่นละอองฝอย ULV เครื่องพ่นหมอกควัน | ลดยุงที่บินอยู่ได้เร็ว โดยเฉพาะเมื่อมีผู้ป่วยหรือการระบาด | ผลอยู่ในระยะสั้น ไม่กำจัดลูกน้ำ ต้องพ่นให้ถูกเวลาและถูกที่ |
| การสื่อสารและการมีส่วนร่วม | อสม. เดินรณรงค์ ประกาศเสียงตามสาย กิจกรรมโรงเรียน | เปลี่ยนพฤติกรรมของชุมชน | เห็นผลช้า ต้องทำซ้ำอย่างสม่ำเสมอ |
ในแผน IVM การพ่นมีตำแหน่งที่ชัดเจน คือเป็น เครื่องมือตอบสนองและเสริม ไม่ใช่เครื่องมือหลักเพียงอย่างเดียว สถานการณ์ที่การพ่นมีบทบาทสำคัญ ได้แก่
ในทางกลับกัน การพ่นแบบหว่านทั้งตำบลตามปฏิทินโดยไม่มีข้อมูลรองรับ มักเป็นสิ่งที่ IVM แนะนำให้ทบทวน เพราะใช้สารเคมีและงบประมาณมาก แต่ผลอยู่ไม่นานหากแหล่งเพาะพันธุ์ยังอยู่ และการใช้สารกลุ่มเดิมซ้ำ ๆ อาจเร่งให้ยุงดื้อสาร การวางตำแหน่งการพ่นให้ถูกจึงช่วยทั้งเรื่องสุขภาพและเรื่องความคุ้มค่า
พูดอีกแบบหนึ่งคือ การมี เครื่องพ่นยุง หรือ เครื่องกำจัดยุง จำนวนมากไม่ได้แปลว่าแผนดี แผนที่ดีคือแผนที่รู้ว่าเครื่องแต่ละเครื่องจะถูกใช้เมื่อใด ที่ไหน และเพื่อป้องกันใคร โดยเฉพาะกลุ่มเสี่ยงจาก ยุงลาย เช่น เด็กนักเรียน ผู้สูงอายุ และผู้ป่วยโรคเรื้อรัง
สำหรับผู้บริหาร คำถามที่ควรถามทีมทุกครั้งก่อนอนุมัติการพ่นรอบใหญ่มีสามข้อ คือ พ่นเพราะข้อมูลอะไร พ่นที่ไหนและเมื่อไร และทำอะไรคู่กับการพ่นเพื่อไม่ให้ยุงกลับมา ถ้าทีมตอบได้ครบ แผนนั้นก็อยู่ในแนวทางของ IVM แล้ว
กรอบเวลานี้เป็นเพียงตัวอย่าง ควรปรับตามปฏิทินงานของหน่วยงานและคำแนะนำของหน่วยงานสาธารณสุขในพื้นที่ สิ่งสำคัญคือลำดับขั้น เข้าใจสถานการณ์ก่อน แก้ที่ต้นเหตุ แล้วจึงทำให้ขีดความสามารถด้านการพ่นที่จำเป็นพร้อมใช้และถูกใช้อย่างถูกต้อง
เมื่อแผน IVM ระบุว่าต้องพ่นในอาคารหรือพื้นที่ใกล้ชิดประชาชน อุปกรณ์ที่เหมาะคือเครื่องที่ควบคุมง่าย ละอองเล็ก และเคลื่อนย้ายสะดวก AIROFOG U240 เป็น เครื่องพ่นละอองฝอย ระบบ ULV จากประเทศเยอรมนี ที่ตอบโจทย์งานลักษณะนี้
| ประเด็น | ข้อมูล U240 (ตามข้อมูลสินค้าของ WHD) |
|---|---|
| ประเภท | เครื่องพ่นละอองฝอย ULV |
| แหล่งผลิต | ประเทศเยอรมนี |
| ขนาดละออง | ประมาณ 15 ถึง 30 ไมครอน |
| สารที่ใช้ได้ | ทั้งสารสูตรน้ำและสูตรน้ำมัน |
| ตัวเครื่อง | ทนไฟและทนรังสี UV |
| ความจุถัง | 5 ลิตร |
| น้ำหนัก | 3.1 กิโลกรัม |
| ผู้จำหน่าย | WHD มี ISO และ GMP ตรวจสอบคุณภาพ 100% ก่อนส่งมอบ มีช่าง อะไหล่ และบริการหลังการขาย |
ในภาษาผู้บริหาร U240 คือเครื่องที่ทำให้ทีมสาธารณสุข พ่นได้ตรงจุดในอาคาร เช่น ห้องเรียน ห้องประชุม ห้องพักผู้ป่วย และบ้านรอบผู้ป่วย โดยละอองขนาด 15 ถึง 30 ไมครอนอยู่ในช่วงที่ลอยในอากาศได้นานพอสัมผัสยุงที่บินอยู่ การใช้ได้ทั้งสารสูตรน้ำและสูตรน้ำมันช่วยให้ทีมเลือกสารตามคำแนะนำทางวิชาการและตามลักษณะพื้นที่ได้ ส่วนน้ำหนักเพียง 3.1 กิโลกรัมทำให้เจ้าหน้าที่ถือเดินเข้าออกห้องต่าง ๆ ได้สะดวก นอกจากงานควบคุมยุงแล้ว หน่วยงานยังใช้เครื่องนี้ในงาน กำจัดแมลงทุกชนิด ในอาคาร เช่น แมลงสาบและแมลงวัน ได้ตามชนิดสารที่เหมาะสมกับแมลงแต่ละประเภท
การจัดซื้อ เครื่องพ่นยุงราชการ ที่ดีควรเริ่มจากแผน ไม่ใช่เริ่มจากแคตตาล็อก ประเด็นต่อไปนี้เป็นแนวทางทั่วไปที่ช่วยให้การจัดซื้ออธิบายได้และตรวจสอบได้ ควรตรวจสอบกับระเบียบและหน่วยงานพัสดุของแต่ละแห่งประกอบด้วย
ในการคิดความคุ้มค่า ให้คิดจากจำนวนอาคารกลุ่มเสี่ยงที่ต้องดูแล จำนวนครั้งที่ต้องตอบสนองต่อผู้ป่วยต่อปี จำนวนเจ้าหน้าที่ และอายุการใช้งานเมื่อบำรุงรักษาดี แทนการเทียบราคาเครื่องเพียงอย่างเดียว
ตัวอย่างเสียงจากหน้างาน (มุมมองแบบรวมจากประสบการณ์ทั่วไป ไม่ใช่คำพูดของบุคคลจริง): "ตอนแรกผู้บริหารอยากให้พ่นเยอะ ๆ เพราะชาวบ้านเห็นแล้วพอใจ แต่พอเราเอาข้อมูลลูกน้ำกับจุดที่มีคนป่วยมาวางให้ดู แล้วอธิบายว่าพ่นอย่างเดียวยุงก็กลับมา ท่านก็เข้าใจ ปีนี้เราแบ่งงบไปทำเรื่องแหล่งเพาะพันธุ์กับอบรม อสม. มากขึ้น ส่วนเครื่องพ่นก็ซื้อให้ตรงงาน เครื่องเล็กไว้พ่นในโรงเรียนกับศูนย์เด็กเล็ก เวลามีเด็กป่วยก็เข้าไปพ่นได้ทันที ไม่ต้องขนเครื่องใหญ่เข้าห้อง"
IVM เป็นแนวคิดและแนวทางที่องค์การอนามัยโลกส่งเสริม ไม่ใช่ข้อบังคับทางกฎหมายโดยตรง แต่แนวทางควบคุมโรคติดต่อนำโดยแมลงของหน่วยงานสาธารณสุขมีหลักการที่สอดคล้องกัน การนำแนวคิดนี้มาใช้ช่วยให้แผนของท้องถิ่นมีเหตุผลและตรวจสอบได้
ยังจำเป็น เพราะการพ่นเป็นเครื่องมือสำคัญเมื่อมีผู้ป่วยหรือการระบาด เพียงแต่ต้องซื้อให้ตรงกับบทบาทในแผน และใช้ตามเกณฑ์ที่ชัดเจน
เครื่องพ่นหมอกควันใช้ความร้อนทำให้เกิดควันขาว ส่วนเครื่องพ่นละอองฝอย ULV แตกสารเป็นละอองเย็นขนาดเล็ก ใช้สารปริมาณน้อย แต่ละแบบเหมาะกับพื้นที่ต่างกัน ควรเลือกตามคำแนะนำของทีมสาธารณสุข
เหมาะกับงานพ่นในอาคารและพื้นที่ที่ต้องการความแม่นยำ เช่น โรงเรียน ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก สถานบริการสาธารณสุข อาคารราชการ และบ้านรอบผู้ป่วย ส่วนพื้นที่กลางแจ้งกว้างควรใช้คู่กับเครื่องสะพายหลังหรือเครื่องติดรถ
ดูตัวชี้วัดเช่น ค่าดัชนีลูกน้ำก่อนและหลัง จำนวนผู้ป่วยในพื้นที่เทียบกับช่วงก่อนหน้า จำนวนเรื่องร้องเรียนซ้ำ และความครอบคลุมของกิจกรรมชุมชน
การพ่นบ่อยเกินจำเป็นทำให้สิ้นเปลืองงบ อาจกระทบผู้ที่ไวต่อสารเคมี และการใช้สารกลุ่มเดิมซ้ำอาจทำให้ยุงดื้อสาร จึงควรพ่นตามเกณฑ์และหมุนเวียนสารตามคำแนะนำทางวิชาการ
เครื่องพ่นละอองฝอย ULV จากเยอรมนีสำหรับงานพ่นในอาคารอย่างตรงจุด พร้อมช่าง อะไหล่ และการอบรมจาก WHD
ดูสินค้าและราคา AIROFOG U240 คลิกที่นี่
ดูศูนย์รวมเครื่องพ่นยุงราชการทั้งหมด
โทร 065-556-6294 · LINE @whd268 · อีเมล worldhealthdisinfection@gmail.com
บริษัท เวิลด์ เฮลท์ ดิสอินเฟคชั่น จำกัด 88 268 ถนนกัลปพฤกษ์ แขวงบางแค เขตบางแค กรุงเทพฯ 10160
คีย์เวิร์ด: เครื่องพ่นยุง, เครื่องกำจัดยุง, เครื่องพ่นหมอกควัน, เครื่องพ่นละอองฝอย, เครื่องพ่นยุงราชการ, ควบคุมโรค, กำจัดแมลงทุกชนิด, ครุภัณฑ์ราชการ, จัดซื้อจัดจ้าง, ยุงลาย, ไข้เลือดออก, ULV, การจัดการพาหะนำโรคแบบผสมผสาน, IVM, U240