ฟาร์มเห็ดโดนน้ำท่วม เชื้อราดีหรือเชื้อราร้าย? วิธีพ่นฆ่าเชื้อและอบโอโซนโรงเรือนเพาะเห็ดที่ว่างแล้ว ก่อนเริ่มเปิดดอกรอบใหม่ อำเภอบางเลน นครปฐม ปี 2569

Last updated: 15 ต.ค. 2569 | 8 จำนวนผู้เข้าชม |

ฟาร์มเห็ดโดนน้ำท่วม เชื้อราดีหรือเชื้อราร้าย? วิธีพ่นฆ่าเชื้อและอบโอโซนโรงเรือนเพาะเห็ดที่ว่างแล้ว ก่อนเริ่มเปิดดอกรอบใหม่ อำเภอบางเลน นครปฐม ปี 2569

เรื่องเล่าจากหน้างาน: โรงเรือนที่เคยหอมกลิ่นเห็ด กลายเป็นกลิ่นโคลน

"ลุงเสริม" กับ "ป้าบุญมา" ทำฟาร์มเห็ดนางฟ้าและเห็ดนางรมฮังการีมาเกือบสิบห้าปี ในตำบลหนึ่งของอำเภอบางเลน จังหวัดนครปฐม ไม่ไกลจากแม่น้ำท่าจีน ฟาร์มมีโรงเรือนหลังคาจากและซาแรนสามหลัง ชั้นวางก้อนเห็ดไม้ไผ่เรียงแน่น ห้องเล็ก ๆ ด้านหน้าเป็นที่บรรจุเห็ดใส่ถุงส่งตลาดทุกเช้า และบ้านไม้ยกพื้นของครอบครัวอยู่ห่างออกไปไม่กี่สิบเมตร

ช่วงน้ำท่วมปี 2569 น้ำจากทุ่งและคลองสาขาไหลเข้าฟาร์มสูงเกือบถึงชั้นวางล่างสุด และขังอยู่เกือบสองสัปดาห์ เมื่อน้ำลด ลุงเสริมเดินเข้าโรงเรือนหลังแรกแล้วต้องยืนนิ่ง กลิ่นที่เคยเป็นกลิ่นเห็ดสดหอม ๆ กลายเป็นกลิ่นโคลนผสมกลิ่นเปรี้ยวเน่า ก้อนเห็ดแถวล่างเปียกแฉะ บางก้อนมีปื้นสีเขียวเข้ม บางก้อนมีจุดดำและเส้นใยฟูสีเทา ถุงพลาสติกหลายก้อนมีโคลนติดอยู่ด้านใน ส่วนก้อนแถวบนที่น้ำไม่ถึงยังดูขาวดี แต่เริ่มมีแมลงหวี่บินวน

ป้าบุญมาถามคำถามที่เจ้าของฟาร์มเห็ดหลายรายในบางเลนกำลังถามเหมือนกัน "ทั้งฟาร์มเราก็คือการเลี้ยงเชื้อรา แล้วจะรู้ได้อย่างไรว่าราตัวไหนคือเห็ดของเรา ตัวไหนคือราที่มาทำลาย แล้วถ้าจะฆ่าเชื้อ จะไม่ไปฆ่าเห็ดที่เหลืออยู่ด้วยหรือ" บทความนี้ตอบคำถามนั้นแบบเป็นขั้นตอน โดยมีหลักสำคัญที่สุดข้อเดียว คือ เราจะไม่พ่นฆ่าเชื้อหรืออบโอโซนก้อนเห็ด ดอกเห็ด หรือเชื้อเห็ดที่ยังมีชีวิตอยู่เด็ดขาด งานฆ่าเชื้อทั้งหมดทำในโรงเรือนที่ว่างแล้วเท่านั้น

เชื้อราดี กับ เชื้อราร้าย ต่างกันอย่างไรในโรงเรือนเห็ด

เห็ดที่เราเพาะคือราชนิดหนึ่งที่เราตั้งใจเลี้ยงไว้ในก้อนวัสดุเพาะ เส้นใยเห็ดที่สมบูรณ์มักมีสีขาวสม่ำเสมอ เดินเต็มก้อนอย่างเรียบร้อย และมีกลิ่นเห็ดสด ส่วนเชื้อราร้ายหรือราปนเปื้อนคือราชนิดอื่นที่เข้ามาแย่งอาหารในก้อน หรือขึ้นบนชั้นวาง ผนัง และวัสดุในโรงเรือน หลังน้ำท่วม ราปนเปื้อนมีโอกาสลุกลามสูงมาก เพราะความชื้นสูง อากาศถ่ายเทไม่ดี และน้ำท่วมพาเศษดิน ใบไม้ และสิ่งปฏิกูลเข้ามาด้วย

ปื้นสีเขียวหรือเขียวเข้มบนก้อน: เกษตรกรมักเรียกว่า "ราเขียว" เป็นสัญญาณการปนเปื้อนที่พบบ่อยในก้อนเห็ดที่ชื้นเกินไป และลามไปก้อนข้างเคียงได้
จุดดำ เส้นใยสีเทาฟู หรือสีส้มชมพู: เป็นราปนเปื้อนชนิดอื่น ๆ ที่ไม่ใช่เส้นใยเห็ด
ก้อนเปียกแฉะ มีน้ำขังในถุง หรือมีกลิ่นเปรี้ยวเน่า: แม้มองไม่เห็นรา ก็บอกได้ว่าวัสดุในก้อนเริ่มบูดเน่าและมีแบคทีเรียเจริญ
คราบดำบนไม้ไผ่ ผนังไม้ และหลังคาจาก: คือราที่ขึ้นบนโครงสร้างโรงเรือน ซึ่งจะเป็นแหล่งสปอร์ที่ปนเปื้อนก้อนใหม่ในรอบถัดไป

บทความนี้ไม่ใช่คู่มือการเพาะเห็ดเชิงวิชาการ สำหรับการวินิจฉัยโรคเห็ดหรือการเลือกเชื้อพันธุ์ใหม่ แนะนำให้ปรึกษาสำนักงานเกษตรอำเภอบางเลนหรือหน่วยงานด้านการเกษตรในพื้นที่ แต่สิ่งที่เจ้าของฟาร์มทำได้ทันทีคือแยกก้อนให้ชัดและเตรียมโรงเรือนให้สะอาดก่อนรับก้อนรุ่นใหม่

ก้อนเห็ดแบบไหนต้องทิ้ง แบบไหนพอเก็บไว้ได้

นี่คือการตัดสินใจที่เจ็บปวดที่สุดของเจ้าของฟาร์ม แต่ถ้าทำไม่เด็ดขาด เชื้อจากก้อนเสียจะลามทั้งโรงเรือน หลักคิดง่าย ๆ มีดังนี้

ก้อนที่จมน้ำท่วมหรือโดนน้ำท่วมซึมเข้า: ควรทิ้งทั้งหมด เพราะน้ำท่วมอาจมีเชื้อจากสิ่งปฏิกูลและเชื้อที่เกี่ยวข้องกับโรคฉี่หนู (เลปโตสไปโรซิส) และดอกเห็ดที่ออกจากก้อนเหล่านี้ไม่ควรนำไปขายหรือรับประทาน
ก้อนที่มีราเขียว ราดำ หรือกลิ่นเน่า: ทิ้ง และนำออกจากโรงเรือนโดยใส่ถุงปิดปากก่อนยก เพื่อไม่ให้สปอร์ฟุ้ง
ก้อนแถวบนที่น้ำไม่ถึง เส้นใยยังขาวดี ไม่มีกลิ่นผิดปกติ: อาจย้ายไปไว้ในพื้นที่แห้งที่แยกจากโรงเรือนที่โดนน้ำ และเฝ้าดูอย่างใกล้ชิด หากเริ่มมีจุดราแปลกปลอมให้คัดออกทันที
ดอกเห็ดที่ออกในช่วงน้ำท่วมหรือหลังน้ำลดใหม่ ๆ จากโรงเรือนที่โดนน้ำ: ไม่ควรนำไปจำหน่าย ความเสียหายระยะสั้นยังดีกว่าความเสี่ยงต่อสุขภาพผู้บริโภคและชื่อเสียงของฟาร์ม

ก้อนเสียที่ทิ้งควรกองให้ห่างจากโรงเรือนและบ้าน ไม่กองไว้ข้างประตูโรงเรือน เพราะจะเป็นแหล่งสปอร์และแมลงหวี่ หากในชุมชนมีจุดรวบรวมหรือแนวทางกำจัดของเสียทางการเกษตร ให้ปฏิบัติตามคำแนะนำของท้องถิ่น ผู้ที่ขนย้ายก้อนเสียควรสวมถุงมือยาง รองเท้าบูท และหน้ากาก และล้างมือทุกครั้งหลังทำงาน

ความเสียหายที่มากกว่าก้อนเห็ด: สุขภาพ รายได้ และชื่อเสียง

สุขภาพของคนในฟาร์ม: การขนก้อนเสียและโคลนทำให้สัมผัสสปอร์ราจำนวนมาก คนที่เป็นภูมิแพ้หรือหอบหืดอาจไอ จาม หรือแน่นหน้าอก ส่วนแผลที่มือและเท้าที่แช่น้ำท่วมเสี่ยงติดเชื้อที่ผิวหนังและโรคฉี่หนู หากมีไข้สูง ปวดกล้ามเนื้อน่อง หลังลุยน้ำ ควรไปพบแพทย์และแจ้งประวัติการลุยน้ำ
รายได้ที่หยุดชะงัก: ฟาร์มเห็ดมีรายได้หมุนเวียนรายวัน ทุกวันที่โรงเรือนยังไม่พร้อมรับก้อนใหม่คือรายได้ที่หายไป
ความเสี่ยงที่เชื้อตกค้างข้ามรอบ: หากโรงเรือนยังมีสปอร์ราเขียวและราดำฝังอยู่ในไม้ไผ่และพื้น ก้อนใหม่ราคาหลายหมื่นบาทอาจปนเปื้อนตั้งแต่สัปดาห์แรก
ชื่อเสียงกับแม่ค้าและลูกค้า: แม่ค้าในตลาดบางเลนและลูกค้าประจำจำได้ว่าเห็ดของฟาร์มไหนสดสะอาด หากเห็ดที่ส่งออกไปมีกลิ่นหรือเสียเร็ว ความเชื่อใจจะหายไปเร็วกว่ารายได้
ห้องบรรจุและบ้านพัก: ห้องแพ็กเห็ดที่โดนน้ำต้องสะอาดระดับเดียวกับครัว ส่วนบ้านไม้ยกพื้นที่ครอบครัวอาศัยก็มีกลิ่นอับและเชื้อราไม่ต่างจากโรงเรือน

ทำไมวิธีที่ทำกันบ่อยจึงยังไม่พอ

ราดน้ำยาฟอกขาวทั่วโรงเรือน: ไอระเหยฉุนแรงในโรงเรือนปิด ระคายเคืองตาและปอด และเข้าไม่ถึงรูพรุนของไม้ไผ่ หลังคาจาก และซอกชั้นวาง
ฉีดน้ำแรงอย่างเดียว: ล้างโคลนได้ แต่ทำให้ความชื้นสูงขึ้นอีกและสปอร์กระจายไปทั่ว
เปิดโรงเรือนตากลมไว้เฉย ๆ: ช่วยลดความชื้น แต่ราที่ฝังอยู่ในโครงสร้างไม่ได้หายไปเอง
รีบนำก้อนใหม่เข้ามาเพราะกลัวขาดรายได้: เป็นความผิดพลาดที่แพงที่สุด เพราะก้อนใหม่จะกลายเป็นอาหารของราที่ยังอยู่ในโรงเรือน
จุดกำยานหรือใช้น้ำหอมในห้องบรรจุ: กลบกลิ่นได้ชั่วคราว และกลิ่นอาจติดไปกับเห็ดที่บรรจุ

ทางออก: พ่นฆ่าเชื้อและอบโอโซน "โรงเรือนว่าง" กับ World Health Disinfection

ทีม World Health Disinfection (WHD) ทำงานกับโรงเรือนเพาะเห็ดด้วยหลักการเดียว คือฆ่าเชื้อสิ่งแวดล้อมให้สะอาด ไม่ใช่ฆ่าเห็ด ทุกขั้นตอนเริ่มหลังจากนำก้อนเห็ด ดอกเห็ด และเชื้อพันธุ์ทั้งหมดออกจากพื้นที่แล้ว

สำรวจฟาร์ม: ดูระดับน้ำที่เคยท่วมในแต่ละโรงเรือน ห้องบรรจุ โกดังเก็บวัสดุเพาะ และบ้านพัก วางแผนลำดับงานให้ไม่กระทบก้อนที่เก็บรักษาไว้ในพื้นที่แยก
แนะนำการเคลียร์พื้นที่: ขนก้อนเสียและโคลนออก ล้างพื้นและชั้นวาง รื้อวัสดุที่ผุพัง เช่น ซาแรนขาดหรือแผงจากที่เปื่อยจนเป็นแหล่งรา
พ่นฆ่าเชื้อ ด้วย Chemgene HLD4H: ใช้เครื่องพ่นละอองฝอยละเอียดแบบ ULV ให้ละอองเข้าถึงซอกชั้นวางไม้ไผ่ ใต้หลังคา และมุมโรงเรือน รวมถึงห้องบรรจุและโกดัง น้ำยาฆ่าเชื้อ CHEMGENE HLD4H ไม่มีกลิ่นฉุนรุนแรง และใช้ตามคำแนะนำบนฉลาก
อบโอโซน ในพื้นที่ปิดได้: สำหรับห้องบรรจุ ห้องเก็บของ และโรงเรือนที่ปิดคลุมได้ ใช้โอโซนในปริมาณที่ควบคุม ช่วยทำลายสปอร์เชื้อราที่ลอยในอากาศและสลายกลิ่นโคลนกลิ่นเน่า
ระบายอากาศ: เปิดโรงเรือนให้โอโซนสลายตัวหมดและอากาศถ่ายเทดี ก่อนให้คนเข้าไปทำงาน
ตรวจซ้ำและวางแผนรับก้อนใหม่: ดูกลิ่น ความชื้น และคราบราเดิม แนะนำให้พักโรงเรือนให้แห้งก่อนนำก้อนใหม่เข้ามา

ข้อห้ามที่ไม่มีข้อยกเว้น: ระหว่างพ่นฆ่าเชื้อและอบโอโซน ต้องไม่มีก้อนเห็ด ดอกเห็ด เชื้อพันธุ์ ต้นไม้ คน หรือสัตว์เลี้ยงอยู่ในพื้นที่ โอโซนทำลายเซลล์สิ่งมีชีวิต จึงไม่ใช่สิ่งที่ใช้กับก้อนเห็ดที่ยังเปิดดอกอยู่ ก้อนที่คัดเก็บไว้ต้องอยู่ในพื้นที่แยกที่ห่างออกไป อุปกรณ์ไฟฟ้า เช่น ปั๊มพ่นหมอกและเครื่องชั่ง ควรย้ายออกหรือคลุม และวัสดุยางควรเก็บออกก่อน

โซนที่ต้องดูแลในฟาร์มเห็ด และวิธีที่เหมาะกับแต่ละโซน

โรงเรือนเปิดดอก (ว่างแล้ว): ล้างโคลน พ่นฆ่าเชื้อทั่วชั้นวางและพื้น หากปิดคลุมได้ดีจึงพิจารณาอบโอโซน แล้วพักให้แห้ง
ห้องบรรจุและจุดคัดเห็ด: ทำความสะอาดโต๊ะ ตะกร้า และเครื่องชั่ง พ่นฆ่าเชื้อพื้นผิว แล้วอบโอโซนห้องเปล่าเพื่อดับกลิ่น ก่อนกลับมาบรรจุเห็ด ควรล้างพื้นผิวสัมผัสอาหารด้วยน้ำสะอาดตามคำแนะนำ
โกดังเก็บขี้เลื่อย รำ และถุงเพาะ: วัสดุเพาะที่โดนน้ำควรทิ้ง เพราะชื้นแล้วจะเป็นแหล่งราทันที จากนั้นจึงพ่นฆ่าเชื้อและอบโอโซนโกดังเปล่า
ห้องนึ่งก้อนและห้องหยอดเชื้อ (ถ้ามี): ทำความสะอาดอย่างละเอียดเป็นพิเศษ เพราะเป็นจุดที่ต้องสะอาดที่สุดของฟาร์ม และต้องย้ายเชื้อพันธุ์ออกให้หมดก่อนเริ่มงาน
บ้านพักของครอบครัว: พ่นฆ่าเชื้อและอบโอโซนในที่พักอาศัย เพื่อกำจัดเชื้อราบนฝาบ้าน ที่นอน และตู้เสื้อผ้า ให้คนทำงานได้พักผ่อนเต็มที่

10 เหตุผลที่ฟาร์มเห็ดในบางเลนเลือก WHD

เข้าใจว่าฟาร์มเห็ดคือการเลี้ยงเชื้อรา จึงไม่ฆ่าเชื้อในพื้นที่ที่ยังมีก้อนเห็ดหรือเชื้อพันธุ์
พ่นฆ่าเชื้อแบบละอองฝอยละเอียด เข้าถึงซอกชั้นวางไม้ไผ่ที่แปรงขัดไม่ถึง
ใช้ Chemgene HLD4H ที่ไม่มีกลิ่นฉุนแรง เหมาะกับห้องบรรจุอาหาร
อบโอโซนห้องเปล่า ช่วยลดสปอร์ในอากาศและกลิ่นโคลนเน่า
วางลำดับงานให้สอดคล้องกับแผนรับก้อนรุ่นใหม่ของฟาร์ม
ควบคุมปริมาณโอโซนตามขนาดพื้นที่ และแนะนำการระบายอากาศอย่างชัดเจน
ดูแลทั้งโรงเรือน ห้องบรรจุ โกดัง และบ้านพักในการนัดหมายเดียวกันได้
แนะนำการคัดแยกก้อนเสียและการป้องกันตัวของคนงานระหว่างขนย้าย
มีบริการ พ่นยุง สำหรับฟาร์มที่มีแอ่งน้ำขังรอบโรงเรือน
ติดต่อง่ายทางโทรศัพท์และ LINE ส่งรูปโรงเรือนมาให้ประเมินเบื้องต้นได้

ก่อนและหลัง: โรงเรือนของลุงเสริม

ก่อน

ก้อนเห็ดแถวล่างเปียกแฉะ มีราเขียวและจุดดำ
กลิ่นโคลนเปรี้ยวเน่าทั่วโรงเรือน
ชั้นวางไม้ไผ่มีคราบดำและโคลนติดซอก
แมลงหวี่บินวนห้องบรรจุ
ไม่แน่ใจว่าจะรับก้อนรุ่นใหม่ได้เมื่อไร

หลัง

ก้อนเสียถูกคัดทิ้งอย่างเป็นระบบ
โรงเรือนว่างได้รับการพ่นฆ่าเชื้อทุกซอก
ห้องบรรจุไม่มีกลิ่นอับ พร้อมกลับมาใช้
มีแผนพักโรงเรือนให้แห้งก่อนรับก้อนใหม่
ครอบครัวกลับมานอนในบ้านที่ไม่มีกลิ่นอับ

เสียงจากผู้ใช้บริการ

"ตอนแรกกลัวว่าฉีดยาฆ่าเชื้อแล้วเห็ดจะไม่ขึ้นอีก ทีมงานอธิบายว่าจะทำเฉพาะโรงเรือนที่ว่างแล้ว ก้อนที่เราคัดเก็บไว้ก็ให้ย้ายไปไว้อีกฝั่ง พอทำเสร็จกลิ่นโคลนหายไป ห้องแพ็กเห็ดก็กลับมาใช้ได้ เราพักโรงเรือนให้แห้งตามที่แนะนำแล้วค่อยรับก้อนใหม่"

— ป้าบุญมา ฟาร์มเห็ดนางฟ้า อำเภอบางเลน (สถานการณ์ตัวอย่าง)

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ถาม: อบโอโซนก้อนเห็ดเพื่อฆ่าราเขียวได้ไหม?
ตอบ: ไม่ได้ โอโซนไม่เลือกว่าจะทำลายราตัวไหน เส้นใยเห็ดก็คือราที่มีชีวิตเช่นกัน ก้อนที่มีราเขียวควรคัดทิ้ง และอบโอโซนเฉพาะพื้นที่ที่ว่างแล้วเท่านั้น

ถาม: พ่นฆ่าเชื้อแล้วต้องรอนานแค่ไหนจึงนำก้อนใหม่เข้าได้?
ตอบ: ขึ้นกับความชื้นของโรงเรือน ควรระบายอากาศจนไม่มีกลิ่นและพื้นแห้งจริง และทำตามคำแนะนำของทีมงานและฉลากผลิตภัณฑ์ เกษตรกรหลายรายเลือกพักโรงเรือนหลายวันก่อนเริ่มรอบใหม่

ถาม: ดอกเห็ดที่ออกจากก้อนแถวบนที่น้ำไม่ถึง ขายได้ไหม?
ตอบ: หากโรงเรือนนั้นถูกน้ำท่วม ควรงดจำหน่ายไว้ก่อนจนกว่าจะแยกก้อนออกมาในพื้นที่สะอาดและดอกที่ออกใหม่มีสภาพปกติ เพื่อความปลอดภัยของผู้บริโภค

ถาม: ชั้นวางไม้ไผ่ที่มีคราบดำ ต้องรื้อทิ้งไหม?
ตอบ: ถ้าไม้ผุ เปื่อย หรือคราบฝังลึก ควรเปลี่ยนใหม่ ถ้ายังแข็งแรง ล้างขัด ตากแดด แล้วพ่นฆ่าเชื้อ ก็มักใช้งานต่อได้

ถาม: โรงเรือนหลังคาซาแรนเปิดโล่ง อบโอโซนได้ผลไหม?
ตอบ: โอโซนต้องใช้ในพื้นที่ที่ปิดได้จึงได้ผล โรงเรือนที่โปร่งมากจะเน้นการล้างและพ่นฆ่าเชื้อเป็นหลัก ส่วนการอบโอโซนเหมาะกับห้องบรรจุ ห้องเก็บของ และบ้านพัก

ถาม: บ้านพักในฟาร์มทำพร้อมกันได้ไหม?
ตอบ: ได้ ทีมงานวางแผนให้ทำในวันเดียวกันหรือต่อเนื่องกัน โดยคนในบ้านต้องออกจากบ้านระหว่างอบโอโซนและกลับเข้าหลังระบายอากาศ