เรื่องเล่าจากหน้างาน: เช้าวันที่ไวยาวัจกรเปิดหอไตรหลังน้ำลด

"ลุงสมพงษ์" เป็นไวยาวัจกรของวัดเก่าแห่งหนึ่งริมแม่น้ำเจ้าพระยา ในอำเภอบางบาล จังหวัดพระนครศรีอยุธยา วัดนี้มีหอไตรไม้ยกพื้นสูงที่ชาวบ้านช่วยกันบูรณะมาหลายรุ่น ด้านในเก็บตู้พระธรรมลายรดน้ำและคัมภีร์ใบลานจำนวนมาก ข้าง ๆ หอไตรเป็นอาคารห้องสมุดวัดชั้นเดียว ใช้เป็นที่อ่านหนังสือของสามเณรและเด็ก ๆ ในชุมชนช่วงปิดเทอม

น้ำปีนี้ขึ้นสูงและขังนานเกือบสามสัปดาห์ แม้หอไตรจะยกพื้นสูง แต่น้ำก็ขึ้นถึงพื้นไม้ชั้นบน ความชื้นจากน้ำที่ขังอยู่ใต้อาคารลอยขึ้นมาทุกวัน ส่วนห้องสมุดวัดน้ำเข้าสูงเกือบครึ่งเมตร ชั้นหนังสือล่างจมน้ำทั้งแถว

เช้าวันที่น้ำลดพอจะเดินเข้าไปได้ ลุงสมพงษ์ไขกุญแจหอไตรตามที่พระอาจารย์ผู้ดูแลหอไตรมอบหมาย สิ่งแรกที่สัมผัสได้คือกลิ่นอับชื้นหนักกว่าทุกปี ผ้าห่อคัมภีร์ในตู้ล่างมีจุดด่างสีเทา และเมื่อพระอาจารย์ค่อย ๆ เปิดดู พบว่าใบลานบางผูกมีราสีขาวเกาะเป็นฝ้าบาง ๆ ตามขอบ ส่วนห้องสมุดวัดมีหนังสือบวมน้ำกองอยู่เต็มโต๊ะ ผนังมีคราบโคลน และกลิ่นเหม็นอับจนสามเณรต้องย้ายไปอ่านหนังสือที่ศาลาแทน

ชาวบ้านหลายคนเสนอให้รีบเอาคัมภีร์ออกไปตากแดด บ้างก็เสนอให้ฉีดน้ำยาฆ่าเชื้อให้ทั่ว พระอาจารย์ฟังทุกความเห็นแล้วตัดสินใจว่า "ของเก่าแก่ขนาดนี้ เราต้องถามคนที่รู้จริงก่อน" บทความนี้จึงเล่าแนวทางที่แยกงานออกเป็นสองส่วนอย่างชัดเจน คือ งานอนุรักษ์คัมภีร์ที่ต้องส่งต่อผู้เชี่ยวชาญ และงานฟื้นฟูอาคารที่ทีมพ่นฆ่าเชื้อและอบโอโซนช่วยได้

ข้อสำคัญที่สุด: คัมภีร์ใบลานต้องให้ผู้เชี่ยวชาญด้านอนุรักษ์เอกสารดูแล

คัมภีร์ใบลาน สมุดไทย และหนังสือเก่าของวัดเป็นมรดกทางศาสนาและวัฒนธรรมที่ทดแทนไม่ได้ ใบลานเป็นวัสดุจากธรรมชาติที่ไวต่อความชื้น ความร้อน และสารเคมี การจัดการผิดวิธีเพียงครั้งเดียวอาจทำให้ตัวอักษรเลือน ใบลานแตก หรือติดกันจนแยกไม่ได้

• อย่าพ่นน้ำยาฆ่าเชื้อใส่คัมภีร์โดยตรง ความชื้นและสารเคมีอาจทำปฏิกิริยากับเนื้อใบลานและหมึก
• อย่านำคัมภีร์เข้าห้องอบโอโซน โอโซนเป็นสารออกซิไดซ์ ไม่เหมาะกับวัสดุโบราณที่บอบบาง
• อย่าตากแดดจัด การแห้งเร็วเกินไปอาจทำให้ใบลานบิดงอหรือแตกร้าว
• อย่าเช็ดหรือขัดราด้วยผ้าเปียก อาจทำให้สปอร์ฝังลึกและตัวอักษรเสียหาย
• อย่าแยกผูกที่ติดกันด้วยแรง ควรรอคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ

สิ่งที่ทางวัดทำได้ในเบื้องต้นคือ ให้พระสงฆ์หรือผู้ที่ทางวัดมอบหมายเคลื่อนย้ายคัมภีร์ไปไว้ในห้องที่แห้ง มีอากาศถ่ายเท ไม่โดนแดดโดยตรง แยกผูกที่มีราออกจากผูกที่ยังดี ถ่ายภาพไว้เป็นหลักฐาน และติดต่อขอคำแนะนำจากหน่วยงานหรือผู้เชี่ยวชาญด้านการอนุรักษ์เอกสารโบราณ เช่น หน่วยงานด้านศิลปากร หรือนักอนุรักษ์ของสถาบันการศึกษาที่มีความรู้ด้านนี้ ผู้ที่สัมผัสคัมภีร์ที่มีราควรสวมถุงมือและหน้ากากเพื่อลดการสูดสปอร์

ทีมงาน World Health Disinfection (WHD) ไม่แตะต้อง ไม่เคลื่อนย้าย และไม่พ่นหรืออบคัมภีร์ พระพุทธรูป หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ใด ๆ งานของเราเริ่มหลังจากที่ทางวัดย้ายสิ่งเหล่านี้ออกจากพื้นที่เรียบร้อยแล้วเท่านั้น

ทำไมหอไตรและห้องสมุดวัดจึงเสี่ยงต่อเชื้อราเป็นพิเศษ

• เป็นอาคารที่เปิดใช้งานไม่บ่อย หอไตรหลายแห่งเปิดเฉพาะบางโอกาส อากาศภายในจึงนิ่ง ความชื้นสะสมได้ง่าย
• วัสดุเกือบทั้งหมดเป็นอินทรีย์ ไม้ ผ้า กระดาษ และใบลาน ล้วนเป็นอาหารของเชื้อรา
• ใต้ถุนมีน้ำขังและโคลน หลังน้ำลด ใต้อาคารยกพื้นมักยังมีโคลนชื้นและเศษซาก ซึ่งปล่อยความชื้นและกลิ่นขึ้นสู่ตัวอาคาร
• ตู้พระธรรมเป็นพื้นที่ปิด ตู้ไม้ทึบเก็บความชื้นไว้ด้านใน เชื้อราจึงเติบโตได้แม้ภายนอกจะดูแห้ง
• ห้องสมุดมีหนังสือจำนวนมาก หนังสือที่จมน้ำจะเป็นแหล่งปล่อยสปอร์ หากไม่แยกออกก็จะทำให้ราลามไปยังหนังสือเล่มอื่น

ผลกระทบที่ตามมา

ด้านสุขภาพ: สปอร์เชื้อราในอากาศอาจทำให้พระสงฆ์ สามเณร ไวยาวัจกร และเด็กที่มาใช้ห้องสมุดเกิดอาการภูมิแพ้ จาม คัดจมูก หรือหอบหืดกำเริบ ส่วนโคลนและน้ำท่วมอาจพาเชื้อแบคทีเรีย เช่น อีโคไล และเชื้อเลปโตสไปโรซิส (โรคฉี่หนู) มาค้างตามพื้นและใต้ถุน

ด้านมรดกทางวัฒนธรรม: ยิ่งปล่อยให้ความชื้นสูงนาน เชื้อราจะยิ่งลุกลามไปยังคัมภีร์ ตู้ลายรดน้ำ และงานไม้เก่า ความเสียหายบางอย่างเกิดขึ้นแล้วแก้ไขไม่ได้

ด้านชุมชน: ห้องสมุดวัดเป็นพื้นที่เรียนรู้ของเด็กในชุมชน เมื่อใช้งานไม่ได้ เด็ก ๆ ก็ขาดที่อ่านหนังสือในช่วงที่โรงเรียนหลายแห่งยังฟื้นฟูไม่เสร็จ

วิธีที่ทำกันบ่อยแต่ไม่เหมาะกับหอไตร

• ฉีดน้ำยาซักผ้าขาวทั่วอาคาร ไอคลอรีนกัดกร่อนลายรดน้ำ ทองคำเปลว และไม้เก่า และระคายเคืองทางเดินหายใจของผู้ทำงาน
• เปิดพัดลมแรงเป่าเข้าตู้พระธรรม ทำให้สปอร์ฟุ้งไปทั่ว และอาจพัดฝุ่นราไปเกาะคัมภีร์ผูกอื่น
• จุดธูปหรือกำยานมาก ๆ เพื่อกลบกลิ่น ควันและเขม่าเกาะผิวไม้และตู้ลายรดน้ำ โดยที่กลิ่นอับยังอยู่
• ทาน้ำมันหรือแลกเกอร์ทับไม้ที่ยังชื้น ความชื้นจะถูกขังอยู่ด้านใน ราอาจกลับมาใต้ชั้นเคลือบ
• เก็บหนังสือที่ยังชื้นกลับขึ้นชั้น หนังสือชื้นเพียงไม่กี่เล่มสามารถทำให้ราลามทั้งชั้นได้

ทางออกสำหรับตัวอาคาร: พ่นฆ่าเชื้อด้วย Chemgene HLD4H และอบโอโซนแบบควบคุม

เมื่อทางวัดย้ายคัมภีร์ พระพุทธรูป ตู้พระธรรมที่มีคุณค่า และหนังสือสำคัญออกแล้ว WHD จะเข้าฟื้นฟูตัวอาคารด้วยบริการ อบโอโซน และ พ่นฆ่าเชื้อ โดยนัดหมายตามเวลาที่ไม่รบกวนกิจของสงฆ์

ขั้นตอนการทำงาน

1. สำรวจร่วมกับพระผู้ดูแลและไวยาวัจกร ดูพื้นไม้ ผนัง ใต้ถุน ห้องสมุด ห้องน้ำ และกุฏิใกล้เคียง สอบถามว่าพื้นที่ใดทางวัดอนุญาตให้ทำงาน และพื้นที่ใดต้องเว้นไว้
2. ทางวัดเคลื่อนย้ายสิ่งศักดิ์สิทธิ์และเอกสารโบราณ พระสงฆ์หรือผู้ที่ทางวัดมอบหมายเป็นผู้ย้ายเอง ทีมงานช่วยแนะนำเรื่องการเลือกห้องเก็บชั่วคราวที่แห้งและอากาศถ่ายเท
3. ขนโคลนและวัสดุที่เสียหายออก ล้างโคลนใต้ถุน ขนหนังสือทั่วไปที่จมน้ำและเสียหายแล้วออกจากห้องสมุดตามที่ทางวัดตัดสินใจ
4. พ่นฆ่าเชื้อด้วย Chemgene HLD4H ใช้น้ำยา CHEMGENE HLD4H ผ่านเครื่องพ่นละอองฝอยแบบ ULV บริเวณใต้ถุน พื้น ผนังห้องสมุด และห้องน้ำ หลีกเลี่ยงพื้นผิวลายรดน้ำและงานศิลปกรรมตามที่ตกลงกับทางวัด
5. อบโอโซนแบบควบคุม ใช้เครื่อง Master Ozone Generator ในห้องที่ว่างแล้ว เพื่อลดสปอร์เชื้อราในอากาศและสลายกลิ่นอับที่ฝังในผนังและพื้นไม้ ทีมงานควบคุมปริมาณโอโซนและระยะเวลาให้เหมาะกับอาคารเก่า
6. ระบายอากาศ เปิดประตูหน้าต่างจนโอโซนสลายตัวหมด ก่อนให้พระสงฆ์ สามเณร และผู้ดูแลกลับเข้าอาคาร
7. ตรวจซ้ำและแนะนำการคุมความชื้น ประเมินกลิ่นร่วมกับผู้ดูแล แนะนำการระบายอากาศใต้ถุน และวางแผนก่อนนำคัมภีร์กลับเข้าหอไตรเมื่อผู้เชี่ยวชาญเห็นว่าเหมาะสม

แบ่งงานให้ชัด: ใครดูแลอะไร

10 เหตุผลที่วัดเลือกฟื้นฟูหอไตรและห้องสมุดกับทีมมืออาชีพ

1. เคารพสถานที่และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ทีมงานทำงานหลังจากทางวัดย้ายสิ่งสำคัญออกแล้ว และไม่แตะต้องคัมภีร์
2. ลดสปอร์เชื้อราในอากาศ การอบโอโซน ช่วยให้อาคารพร้อมรับคัมภีร์กลับเมื่อผู้เชี่ยวชาญเห็นชอบ
3. ฆ่าเชื้อโรคจากโคลนใต้ถุนและพื้น การพ่นฆ่าเชื้อ ลดความเสี่ยงต่อผู้ที่เข้ามาทำความสะอาด
4. ขจัดกลิ่นอับที่ต้นเหตุ แทนการกลบด้วยธูปหรือกำยาน
5. ควบคุมปริมาณโอโซนสำหรับอาคารเก่า ทีมงานปรับให้เหมาะกับไม้เก่าและพื้นที่แต่ละห้อง
6. ไม่ทิ้งกลิ่นสารเคมีแรง เหมาะกับพื้นที่ที่พระสงฆ์และสามเณรใช้ทุกวัน
7. เข้าถึงใต้ถุนและซอกมุม ละอองฝอย ULV เข้าไปได้ในพื้นที่แคบที่คนเข้าไปเช็ดลำบาก
8. ใช้น้ำยาที่ออกแบบมาเพื่อฆ่าเชื้อ CHEMGENE HLD4H ใช้ในงานพ่นละอองฝอยของทีมงาน
9. เปิดห้องสมุดให้เด็กกลับมาอ่านหนังสือได้เร็วขึ้น ห้องสะอาดและไม่มีกลิ่นอับ
10. ต่อยอดดูแลรอบวัด ร่วมกับ บริการพ่นยุง เพราะน้ำขังรอบวัดหลังน้ำลดเป็นแหล่งเพาะยุงลาย

เสียงจากไวยาวัจกร

"ตอนแรกชาวบ้านอยากช่วยกันเอาคัมภีร์ไปตากแดด ดีที่พระอาจารย์ให้ถามผู้รู้ก่อน ทีมพ่นฆ่าเชื้อเองก็บอกตรง ๆ ว่าคัมภีร์ไม่ใช่งานของเขา ให้ส่งผู้เชี่ยวชาญ ส่วนตัวอาคาร ใต้ถุน และห้องสมุด เขาจัดการให้หลังจากที่วัดย้ายของออกหมดแล้ว ตอนนี้หอไตรไม่มีกลิ่นอับเหมือนเดิม และเด็ก ๆ กลับมาอ่านหนังสือได้แล้ว"
— ลุงสมพงษ์ (นามสมมุติ) ไวยาวัจกร วัดริมแม่น้ำ อำเภอบางบาล

ข้อความนี้เป็นเรื่องเล่าตัวอย่างจากสถานการณ์ที่พบบ่อยหลังน้ำท่วม ผลลัพธ์จริงขึ้นอยู่กับสภาพอาคารแต่ละแห่ง

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ถาม: อบโอโซนคัมภีร์ใบลานเพื่อฆ่าราได้ไหม?
ตอบ: ไม่แนะนำ คัมภีร์ใบลานและเอกสารโบราณควรให้ผู้เชี่ยวชาญด้านการอนุรักษ์เอกสารเป็นผู้ประเมินและจัดการ ทีมงานจะอบโอโซนเฉพาะห้องที่ทางวัดย้ายคัมภีร์ออกไปแล้วเท่านั้น

ถาม: ระหว่างรอผู้เชี่ยวชาญ ควรเก็บคัมภีร์อย่างไร?
ตอบ: ให้ทางวัดเก็บในห้องที่แห้ง อากาศถ่ายเท ไม่โดนแดดโดยตรง แยกผูกที่มีราออกจากผูกที่ยังดี ไม่ห่อด้วยพลาสติกปิดสนิท และผู้ที่สัมผัสควรสวมถุงมือและหน้ากาก

ถาม: ตู้พระธรรมลายรดน้ำต้องทำอย่างไร?
ตอบ: ตู้ลายรดน้ำเป็นงานศิลปกรรมที่บอบบาง ไม่ควรพ่นน้ำยาหรือเช็ดแรง ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านอนุรักษ์ศิลปกรรม หากตู้อยู่ในห้องที่จะอบโอโซน ทางวัดควรย้ายออกหรือให้ผู้เชี่ยวชาญแนะนำก่อน

ถาม: หนังสือทั่วไปในห้องสมุดที่จมน้ำควรเก็บไว้หรือไม่?
ตอบ: หนังสือทั่วไปที่แช่น้ำท่วมนานและมีราแล้วมักคุ้มค่าที่จะจัดหาใหม่มากกว่า ส่วนหนังสือที่มีคุณค่าพิเศษควรแยกไว้ให้ผู้เชี่ยวชาญดู การตัดสินใจขึ้นอยู่กับทางวัด

ถาม: พระสงฆ์ต้องออกจากกุฏิใกล้หอไตรหรือไม่?
ตอบ: เฉพาะห้องหรืออาคารที่กำลังอบโอโซนเท่านั้นที่ต้องไม่มีคน ทีมงานจะวางแผนร่วมกับทางวัดให้ไม่กระทบกิจของสงฆ์ และระบายอากาศให้เรียบร้อยก่อนกลับเข้า

ถาม: ต้องทำซ้ำไหม?
ตอบ: อาคารไม้ยกพื้นที่ใต้ถุนยังชื้นอาจมีกลิ่นกลับมาบ้างในช่วงฝนตก ควรติดตามสองถึงสี่สัปดาห์ และพิจารณาทำซ้ำเฉพาะจุดตามสภาพจริง

ให้หอไตรกลับมาเป็นที่เก็บรักษาพระธรรมอย่างสมเกียรติ

ทีม WHD ให้บริการวัด ศาสนสถาน และอาคารชุมชนในอำเภอบางบาล บางไทร เสนา พระนครศรีอยุธยา และพื้นที่ใกล้เคียง

จองบริการอบโอโซน คลิกที่นี่

ดูบริการพ่นฆ่าเชื้อ คลิกที่นี่

โทร 065-556-6294 · LINE @whd268 · อีเมล worldhealthdisinfection@gmail.com

ลิงก์ที่เกี่ยวข้อง

• อบโอโซนดับกลิ่นและสารเคมีตกค้าง
• โอโซนฆ่าเชื้อในที่พักอาศัย
• บริการพ่นยุง
• บทความทั้งหมด

ข้อมูลอ้างอิงด้านสุขภาพ: องค์การอนามัยโลก (WHO): Floods · กรมอนามัย