เรื่องเล่าจากหน้างาน: กลิ่นกระดาษเก่าที่กลายเป็นกลิ่นอับ

คุณนงเป็นบรรณารักษ์ประจำห้องสมุดประชาชนเล็ก ๆ ในอำเภออุทัย จังหวัดพระนครศรีอยุธยา อาคารชั้นเดียวหลังนี้อยู่ติดกับมุมพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นที่ชาวบ้านช่วยกันรวบรวมของเก่า ทั้งสมุดข่อย ภาพถ่ายเก่าของชุมชน เครื่องมือทำนา ผ้าทอ และเอกสารบันทึกประวัติหมู่บ้าน ในห้องสมุดมีชั้นหนังสือไม้หลายแถว มุมหนังสือเด็กปูเสื่อ และโต๊ะอ่านหนังสือสำหรับนักเรียนที่มาทำการบ้านหลังเลิกเรียน

ปลายเดือนกันยายน 2569 น้ำจากทุ่งรอบอำเภออุทัยเอ่อเข้าท่วมพื้นที่ น้ำเข้าอาคารสูงประมาณหนึ่งคืบนานเกือบหนึ่งสัปดาห์ คุณนงและอาสาสมัครช่วยกันยกหนังสือชั้นล่างขึ้นที่สูงได้บางส่วน แต่ไม่ทันทั้งหมด เมื่อน้ำลด เธอเปิดประตูเข้าไปและได้กลิ่นที่ไม่เคยได้มาก่อน กลิ่นกระดาษเก่าที่เคยหอมอบอุ่นกลายเป็นกลิ่นอับชื้นจนแสบจมูก หนังสือแถวล่างบวมน้ำ ปกแข็งโก่ง สันหนังสือหลายเล่มมีจุดราสีขาวและดำ และแม้แต่หนังสือบนชั้นที่สูงกว่าระดับน้ำก็เริ่มมีกลิ่นอับและจุดราเล็ก ๆ ที่ขอบกระดาษ

ที่ทำให้คุณนงใจหายที่สุดคือมุมพิพิธภัณฑ์ ภาพถ่ายเก่าในกรอบไม้มีฝ้าขาวเกาะที่กระจก ผ้าทอที่พับเก็บในตู้มีกลิ่นอับ และกล่องเอกสารบันทึกประวัติหมู่บ้านด้านล่างเปียกชื้น เธอรู้ว่าสิ่งเหล่านี้หายไปแล้วหาใหม่ไม่ได้ และรู้ด้วยว่าการเอาน้ำยาไปฉีดพ่นใส่กระดาษหรือเอาผ้าเปียกไปเช็ด อาจทำให้เสียหายมากกว่าเดิม

ทำไมห้องสมุดและพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นจึงเปราะบางเป็นพิเศษหลังน้ำท่วม

กระดาษเป็นอาหารของเชื้อรา กระดาษ กาวเย็บเล่ม และปกผ้ามีเส้นใยเซลลูโลสที่เชื้อราใช้เป็นอาหารได้ดี เมื่อความชื้นในห้องสูงต่อเนื่องหลายวัน เชื้อราจะเติบโตบนหนังสือแม้เล่มนั้นไม่ได้โดนน้ำโดยตรง

ชั้นหนังสืออัดแน่นและอากาศไม่ถ่ายเท หนังสือที่เรียงชิดกันบนชั้นทำให้ความชื้นระหว่างเล่มระเหยออกยาก ด้านหลังชั้นที่ติดผนังก็มักเป็นจุดอับที่ความชื้นสะสม

ของเก่ามีความเปราะบาง ภาพถ่ายเก่า สมุดข่อย ผ้าทอ และเอกสารลายมือมีวัสดุและหมึกที่ไวต่อน้ำ แสง สารเคมี และการขัดถู การทำความสะอาดแบบทั่วไปจึงอาจทำให้หมึกเลือน สีซีด หรือกระดาษฉีกขาดได้

ผู้ใช้บริการหลากหลาย ห้องสมุดประชาชนมีทั้งเด็กเล็ก นักเรียน และผู้สูงอายุที่มานั่งอ่านหนังสือพิมพ์ทุกวัน กลุ่มเหล่านี้ไวต่อสปอร์เชื้อราในอากาศเป็นพิเศษ

ผลกระทบที่ต้องคิดให้รอบด้าน

ด้านสุขภาพ สปอร์เชื้อราจากหนังสือและชั้นวางที่ฟุ้งในอากาศอาจกระตุ้นอาการภูมิแพ้ จาม คัดจมูก ระคายเคืองตา และหอบหืด โดยเฉพาะในเด็กและผู้สูงอายุ ส่วนผู้ที่ล้างโคลนในอาคารต้องระวังเชื้อโรคจากน้ำท่วม เช่น โรคเลปโตสไปโรซิสหรือโรคฉี่หนูที่เข้าทางบาดแผล และโรคท้องร่วงจากการสัมผัสน้ำปนเปื้อน ควรสวมถุงมือ รองเท้าบูท และหน้ากากทุกครั้ง

ด้านคุณค่าทางประวัติศาสตร์ หนังสือทั่วไปซื้อใหม่ได้ แต่เอกสารประวัติชุมชน ภาพถ่ายเก่า และของสะสมในพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นเป็นสิ่งที่หาทดแทนไม่ได้ ความเสียหายที่ลุกลามแม้เพียงไม่กี่สัปดาห์ อาจทำให้ความทรงจำของชุมชนหายไปถาวร

ด้านงบประมาณ ห้องสมุดประชาชนและพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นมักมีงบจำกัด การจัดลำดับว่าอะไรต้องกู้ก่อน อะไรต้องทิ้ง และอะไรควรส่งให้ผู้เชี่ยวชาญด้านการอนุรักษ์ จะช่วยให้ใช้งบได้คุ้มค่าที่สุด

ด้านการให้บริการ ห้องสมุดเป็นพื้นที่ส่วนรวมของชุมชน ยิ่งปิดนาน เด็กและผู้สูงอายุก็ยิ่งขาดพื้นที่อ่านหนังสือและพบปะกัน

ทำไมวิธีทั่วไปจึงไม่เหมาะกับหนังสือและเอกสารเก่า

ฉีดพ่นน้ำยาฆ่าเชื้อใส่หนังสือ ทำให้กระดาษเปียกซ้ำ หมึกอาจเลือน หน้ากระดาษติดกัน และความชื้นที่เพิ่มขึ้นกลับเป็นอาหารของเชื้อรา สำหรับหนังสือและเอกสาร จึงไม่ควรพ่นของเหลวใส่โดยตรง

เช็ดด้วยผ้าชุบน้ำหรือน้ำยาฟอกขาว ทำให้คราบราเปื้อนลามเป็นรอยกว้าง กระดาษเปื่อย และสีของปกหรือภาพถ่ายซีดเสียหาย

ตากแดดจัด ช่วยให้แห้งเร็ว แต่แสงแดดแรงทำให้กระดาษกรอบ สีซีด และปกโก่งงอ ไม่เหมาะกับของเก่า

ฉีดสเปรย์ปรับอากาศหรือวางถุงหอม กลบกลิ่นชั่วคราว แต่ไม่ได้กำจัดสปอร์ และบางชนิดอาจทิ้งคราบน้ำมันหรือสารเคมีบนกระดาษ

ทางออก: อบโอโซนเป็นหลัก ไม่ทำให้กระดาษเปียก + พ่นฆ่าเชื้อเฉพาะพื้นและผนัง

สำหรับห้องสมุดและพิพิธภัณฑ์ World Health Disinfection (WHD) ใช้บริการอบโอโซนเป็นวิธีหลัก เพราะโอโซนเป็นก๊าซ ไม่ใช่ของเหลว จึงไม่ทำให้กระดาษเปียก ก๊าซแพร่เข้าระหว่างชั้นหนังสือ ช่องว่างระหว่างเล่ม และด้านหลังชั้นที่ติดผนัง ช่วยทำลายสปอร์เชื้อราและสลายโมเลกุลกลิ่นอับ หลังอบเสร็จโอโซนจะสลายตัวกลับเป็นออกซิเจน ไม่ทิ้งคราบหรือกลิ่นสารเคมีบนหน้ากระดาษ

ส่วนบริการพ่นฆ่าเชื้อด้วยน้ำยา Chemgene HLD4H จะใช้เฉพาะพื้นที่ที่ไม่มีหนังสือและของสะสม เช่น พื้นที่ล้างโคลนแล้ว ผนังส่วนล่าง ห้องน้ำ ทางเดิน และโต๊ะเก้าอี้ที่ย้ายหนังสือออกแล้ว โดยหนังสือ เอกสาร และของสะสมต้องย้ายออกหรือคลุมให้มิดชิดก่อน

ขั้นตอนการทำงานสำหรับห้องสมุดและพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น

1. สำรวจและจัดกลุ่มของ ร่วมกับบรรณารักษ์และผู้ดูแลพิพิธภัณฑ์ แบ่งหนังสือและเอกสารเป็นกลุ่ม แห้งไม่มีรา มีราเล็กน้อย เปียกหรือเสียหายหนัก และของมีค่าที่ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านการอนุรักษ์
2. แนะนำการจัดการหนังสือที่เปียก แยกเล่มที่เปียกออก ผึ่งในที่ร่มที่มีลมโกรก ตั้งเปิดหน้าแบบพัด หรือพิจารณาแช่แข็งเพื่อชะลอเชื้อราก่อนส่งกู้ ไม่ควรอบโอโซนหนังสือที่ยังเปียกแฉะ
3. ล้างโคลนและพ่นฆ่าเชื้อพื้นที่ว่าง หลังย้ายหนังสือออก ล้างพื้นและพ่น Chemgene HLD4H ที่พื้น ผนังส่วนล่าง และห้องน้ำ
4. อบโอโซนแบบควบคุมปริมาณ อบห้องหนังสือที่แห้งแล้ว โดยเปิดช่องระหว่างหนังสือให้ก๊าซเข้าถึง ควบคุมความเข้มข้นและเวลาให้เหมาะกับห้อง ห้ามมีคน สัตว์เลี้ยง หรือต้นไม้ภายใน
5. ระบายอากาศ เปิดประตูหน้าต่างและพัดลมจนโอโซนสลายตัว ก่อนเจ้าหน้าที่กลับเข้าไป
6. ตรวจซ้ำและแนะนำการดูแลระยะยาว ตรวจกลิ่น จุดรา และความชื้น แนะนำการใช้เครื่องดูดความชื้น และการตรวจหนังสือแถวล่างเป็นระยะ

ความปลอดภัยและข้อควรระวัง: ระหว่างอบโอโซนต้องไม่มีคน สัตว์เลี้ยง หรือต้นไม้ในพื้นที่ และต้องระบายอากาศให้เพียงพอก่อนกลับเข้าไป ทีมงานควบคุมปริมาณโอโซนให้เหมาะกับขนาดห้อง โอโซนเป็นสารออกซิไดซ์ จึงอาจมีผลต่อวัสดุบางชนิดหากได้รับในปริมาณสูงหรือนานเกินไป เช่น ยาง สีย้อมผ้าบางชนิด ภาพถ่ายเก่า และงานศิลปะ ของสะสมที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์หรืองานศิลปะควรย้ายออกหรือเก็บในกล่องปิดสนิทก่อนอบ และปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านการอนุรักษ์เป็นรายชิ้น ส่วนคอมพิวเตอร์และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ควรถอดปลั๊กและคลุมไว้หรือย้ายออก

10 เหตุผลที่ห้องสมุดและพิพิธภัณฑ์ในอุทัยเลือกอบโอโซน

1. ไม่ทำให้กระดาษเปียก เพราะการอบโอโซนใช้ก๊าซ ไม่ใช่ของเหลว
2. เข้าถึงระหว่างเล่มหนังสือ และด้านหลังชั้นที่ติดผนัง
3. สลายกลิ่นอับที่ต้นเหตุ ไม่ใช่แค่กลบกลิ่น อ่านเพิ่มเรื่องอบโอโซนดับกลิ่น
4. ไม่ทิ้งคราบสารเคมีบนหน้ากระดาษ โอโซนสลายกลับเป็นออกซิเจน
5. ช่วยลดสปอร์ในอากาศ ที่กระทบเด็กและผู้สูงอายุ
6. ควบคุมปริมาณได้ตามขนาดห้อง ลดความเสี่ยงต่อวัสดุ
7. พื้นและห้องน้ำผ่านการฆ่าเชื้อ ด้วยการพ่นฆ่าเชื้อเฉพาะจุดที่ไม่มีหนังสือ
8. ใช้น้ำยาฆ่าเชื้อระดับสูง Chemgene HLD4H กับพื้นผิวแข็ง
9. มีแผนจัดลำดับการกู้หนังสือ ช่วยใช้งบจำกัดได้คุ้มค่า
10. ดูแลต่อได้เอง ด้วยสเปรย์ Chemgene HLD4H สำหรับโต๊ะอ่านและเคาน์เตอร์ยืมคืน (ไม่ฉีดใส่หนังสือ)

เสียงจากบรรณารักษ์

"สิ่งที่สบายใจที่สุดคือไม่มีใครเอาน้ำยาไปฉีดใส่หนังสือ ทีมงานช่วยแนะนำว่าเล่มไหนต้องผึ่งก่อน เล่มไหนอบได้ แล้วค่อยอบโอโซนตอนที่หนังสือแห้งแล้ว ของในมุมพิพิธภัณฑ์เราแยกเก็บไว้ในกล่องตามที่แนะนำ ตอนนี้กลิ่นอับในห้องสมุดลดลงมาก เด็ก ๆ กลับมานั่งอ่านหนังสือได้อีกครั้ง"

— คุณนง (นามสมมติ) บรรณารักษ์ห้องสมุดประชาชน อำเภออุทัย พระนครศรีอยุธยา, เรื่องเล่าจากหน้างาน

เช็กลิสต์สำหรับบรรณารักษ์และผู้ดูแลพิพิธภัณฑ์

• สวมถุงมือ หน้ากาก และรองเท้าบูททุกครั้งที่จับหนังสือที่ขึ้นราหรือลุยโคลน
• ถ่ายรูปและจดรายการหนังสือหรือของที่เสียหายก่อนย้ายหรือทิ้ง
• แยกหนังสือเปียกออกจากเล่มที่แห้ง ไม่วางซ้อนกัน
• ผึ่งหนังสือที่เปียกในที่ร่ม มีลมโกรก ไม่ตากแดดจัด
• เก็บภาพถ่ายเก่า ผ้าทอ และเอกสารสำคัญในกล่องปิดสนิทแยกไว้ และปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านการอนุรักษ์
• ล้างโคลนที่พื้นและด้านล่างของชั้นไม้ให้สะอาดและแห้งก่อนนำหนังสือกลับขึ้นชั้น
• ใช้เครื่องดูดความชื้นในห้องหนังสือต่อเนื่อง และตรวจหนังสือแถวล่างทุกสัปดาห์ในช่วงแรก

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ถาม: อบโอโซนแล้วหนังสือจะเสียหายไหม
ตอบ: เมื่อควบคุมความเข้มข้นและเวลาให้เหมาะสม การอบโอโซนเพื่อกำจัดเชื้อราและกลิ่นในห้องหนังสือทั่วไปเป็นวิธีที่ไม่ทำให้กระดาษเปียก อย่างไรก็ตาม หนังสือหายาก ภาพถ่ายเก่า และงานศิลปะควรแยกเก็บหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านการอนุรักษ์ก่อน

ถาม: คราบราที่เห็นบนปกหนังสือจะหายไหม
ตอบ: โอโซนช่วยทำลายสปอร์และลดกลิ่น แต่คราบสีที่เกิดจากเชื้อราอาจยังมองเห็นอยู่ การทำความสะอาดคราบควรใช้แปรงขนนุ่มปัดเบา ๆ ในที่โล่งขณะสวมหน้ากาก หรือให้ผู้เชี่ยวชาญดำเนินการสำหรับเล่มที่มีค่า

ถาม: หนังสือที่ยังเปียกอยู่อบโอโซนได้ไหม
ตอบ: ไม่แนะนำ ควรทำให้แห้งก่อนด้วยการผึ่งในที่ร่ม หรือแช่แข็งเพื่อชะลอเชื้อราแล้วค่อยกู้ทีหลัง เมื่อแห้งแล้วจึงอบโอโซนเพื่อกำจัดสปอร์และกลิ่นที่เหลือ

ถาม: ทำไมไม่พ่นน้ำยาฆ่าเชื้อใส่หนังสือโดยตรง
ตอบ: เพราะของเหลวทำให้กระดาษเปียกซ้ำ หมึกอาจเลือน และความชื้นที่เพิ่มขึ้นกลับเป็นอาหารของเชื้อรา น้ำยาฆ่าเชื้อจึงใช้กับพื้น ผนัง และพื้นผิวแข็งที่ไม่มีหนังสือเท่านั้น

ถาม: ต้องปิดห้องสมุดนานเท่าไร
ตอบ: ขึ้นกับปริมาณหนังสือที่ต้องผึ่งให้แห้ง ส่วนงานอบโอโซนแต่ละห้องมักเสร็จได้ภายในวันเดียวรวมเวลาระบายอากาศ

ถาม: ให้บริการพื้นที่ไหนบ้าง
ตอบ: อุทัย วังน้อย บางปะอิน พระนครศรีอยุธยา ภาชี บางปะหัน และพื้นที่ใกล้เคียง

ปกป้องหนังสือและความทรงจำของชุมชน

ปรึกษาทีมงาน World Health Disinfection เพื่อวางแผนอบโอโซนกำจัดเชื้อราและกลิ่นอับในห้องสมุดประชาชนและพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น อำเภออุทัย พระนครศรีอยุธยา

จองบริการอบโอโซน คลิกที่นี่

ดูบริการพ่นฆ่าเชื้อ คลิกที่นี่

โทร 065-556-6294 · LINE @whd268 · worldhealthdisinfection@gmail.com

บทความและบริการที่เกี่ยวข้อง

• อบโอโซนดับกลิ่นและสารเคมีตกค้าง
• โอโซนฆ่าเชื้อในที่พักอาศัย
• เครื่องอบโอโซน Master Ozone Generator
• อ่านบทความทั้งหมด

แหล่งข้อมูลอ้างอิง: WHO – Floods and health และ กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข